Expectancy — chiến lược của bạn có thực sự sinh lời?

Phần lớn trader mới đánh giá chiến lược của mình qua một con số duy nhất: tỷ lệ thắng. "Tôi thắng bảy mươi phần trăm lệnh, vậy là hệ thống hoạt động tốt" — câu khẳng định này xuất hiện nhan nhản trên các diễn đàn. Vấn đề là tỷ lệ thắng đứng một mình không nói lên được gì về việc tài khoản của bạn có thực sự tăng trưởng hay không. Một chiến lược thắng bảy mươi phần trăm hoàn toàn có thể thua lỗ đều đặn, trong khi một chiến lược chỉ thắng ba mươi phần trăm lại tích lũy vốn bền vững. Điều quyết định sự khác biệt đó là một con số duy nhất: expectancy — giá trị kỳ vọng của mỗi giao dịch. Bài này giải thích expectancy là gì, cách tính và tại sao nó, chứ không phải tỷ lệ thắng đơn thuần, mới là thước đo thực sự của lợi nhuận dài hạn.

Expectancy thực sự là gì

Expectancy là lợi nhuận hoặc thua lỗ trung bình sinh ra bởi một giao dịch trong một khoảng thời gian dài, đo trên mẫu ít nhất một trăm lệnh. Công thức về mặt toán học rất đơn giản, có thể diễn đạt trong một câu: expectancy bằng xác suất thắng nhân với lợi nhuận trung bình, trừ đi xác suất thua nhân với thua lỗ trung bình. Kết quả là một con số tiền cụ thể — "mỗi lệnh mang về trung bình năm mươi euro" hoặc "mỗi lệnh tốn trung bình tám euro".

Tỷ lệ thắng đứng một mình không phản ánh khả năng sinh lời cho đến khi bạn biết tỷ lệ giữa lợi nhuận trung bình và thua lỗ trung bình. Một trader thắng bảy trên mười lệnh nhưng có mức thua lỗ trung bình gấp ba lần mức lợi nhuận trung bình sẽ mất tiền không thể tránh khỏi, giống như người mở lệnh ngẫu nhiên. Một trăm lệnh là mẫu đủ lớn để những biến động ngắn hạn triệt tiêu nhau, chỉ còn lại số học thuần túy. Mọi thứ quy về một con số duy nhất kết hợp cả hai thông tin đó.

Tại sao tỷ lệ thắng đơn thuần có thể gây hiểu nhầm

Cách rõ nhất để hiểu điều này là so sánh ba chiến lược giả định với các tổ hợp tỷ lệ thắng và tỷ lệ lợi nhuận/thua lỗ trung bình khác nhau. Cả ba đều chạy trên tài khoản 10,000 euro khởi điểm, giao dịch cùng cặp EUR/USD.

Kết luận này phản trực giác đến mức gây sốc. Tỷ lệ thắng bảy mươi phần trăm nghe rất ấn tượng trong nội dung marketing, nhưng khi thua lỗ trung bình gấp đôi lợi nhuận trung bình, năm euro mỗi lệnh là con số ranh giới mà chi phí vận hành sẽ nuốt sạch chỉ trong vài tuần đầu. Đó là lý do các trader giàu kinh nghiệm không hỏi trader mới về tỷ lệ thắng; họ hỏi về expectancy. Tìm hiểu thêm về cách xây dựng lợi thế hệ thống trong bài về các chiến lược giao dịch Forex; phân tích kỹ hơn về khái niệm liên quan có tại mục từ tỷ lệ rủi ro/lợi nhuận trong ForexMechanics glossary.

R-multiple — thước đo phổ quát của Van Tharp

Biểu diễn expectancy bằng euro hay đô la có một nhược điểm — kết quả phụ thuộc vào quy mô tài khoản. Một trader có năm nghìn euro và một trader có năm trăm nghìn euro có thể chạy chiến lược hoàn toàn giống nhau, nhưng expectancy tính bằng tiền mặt của họ sẽ chênh nhau một trăm lần. Để giải quyết vấn đề này, Van Tharp đã giới thiệu trong cuốn sách Trade Your Way to Financial Freedom khái niệm R-multiple — đơn vị rủi ro trên mỗi lệnh. Một R bằng số tiền bạn chấp nhận rủi ro trong một vị thế, thường là một hoặc hai phần trăm vốn. Công thức expectancy theo R-multiple hoàn toàn giống với công thức tính bằng tiền mặt, chỉ khác là các mức trung bình được tính bằng R thay vì euro.

Một ví dụ giả định cụ thể: chiến lược có tỷ lệ thắng năm mươi phần trăm, lợi nhuận trung bình hai R và thua lỗ trung bình một R. Một nửa của hai R cho ta một R lợi nhuận thống kê; một nửa của một R cho ta nửa R thua lỗ thống kê. Hiệu số là nửa R mỗi lệnh — mỗi vị thế mang về trung bình nửa đơn vị rủi ro. Con số này độc lập với quy mô tài khoản. Cách xác định quy mô một R hợp lý được trình bày trong bài về quản lý rủi ro.

"Expectancy cho bạn biết trung bình bạn sẽ kiếm được bao nhiêu cho mỗi đô la rủi ro trong dài hạn. Không có gì quan trọng hơn điều bạn có thể học về chiến lược của mình từ nhật ký giao dịch." — Van K. Tharp, Trade Your Way to Financial Freedom, McGraw-Hill, 2007.

Các ngưỡng expectancy — mỗi con số có ý nghĩa gì trong thực tế

Bản thân công thức không trả lời được câu hỏi liệu một kết quả cụ thể là xuất sắc, tạm được hay thảm họa. Thực tế ngành đã hình thành một bộ ngưỡng khá nhất quán cho expectancy biểu diễn theo R-multiple.

Để có thêm góc nhìn: ngay cả quỹ Medallion huyền thoại của Renaissance Technologies về lịch sử cũng vận hành ở mức khoảng 0.4R expectancy — áp dụng với vốn khổng lồ qua hàng nghìn lệnh mỗi ngày, nó tạo ra lợi nhuận hàng năm hàng chục phần trăm qua nhiều thập kỷ. Trader bán lẻ hoạt động ở tần suất thấp hơn và chi phí đơn vị cao hơn nên nhắm mục tiêu ít nhất 0.3R; dưới mức đó, chi phí bắt đầu ăn mòn lợi thế thống kê nhanh hơn chiến lược có thể tích lũy. Liên quan đến vấn đề này là sụt giảm vốn tối đa (maximum drawdown) — ngay cả hệ thống có expectancy tốt cũng trải qua những đợt giảm vốn định kỳ mà bạn phải chịu đựng được cả về mặt tâm lý lẫn tài chính.

Lưu ý trung thực — những gì expectancy không hứa hẹn

Toàn bộ khung này dựa trên một giả định mà thị trường không đảm bảo: phân phối thắng và thua quan sát được trong quá khứ sẽ vẫn tương tự trong tương lai. Expectancy tính từ một trăm lệnh gần nhất chỉ là ngoại suy tốt khi chế độ thị trường không thay đổi — khi biến động, tương quan giữa các cặp tiền và profile spread của nhà môi giới (broker) đều nằm trong cùng một dải. Trong thực tế, chế độ thị trường thay đổi thường xuyên. Một giai đoạn biến động thấp dài sẽ nhường chỗ cho giai đoạn hỗn loạn, tương quan phá vỡ trong một tuần, broker tăng phí hoa hồng. Do đó, trader kinh nghiệm tính lại expectancy mỗi vài chục lệnh và coi sự sụt giảm rõ rệt là tín hiệu cần xem xét lại chiến lược. Các công cụ thực tế có trong phần hướng dẫn về thống kê giao dịch và các chỉ số quan trọng.

Cỡ mẫu — khi nào expectancy tính được trở nên đáng tin cậy

Expectancy tính từ mười lệnh không có giá trị chẩn đoán nào cả. Mười kết quả là mẫu đủ nhỏ để may mắn thuần túy có thể tạo ra chuỗi chín thắng trong mười lệnh.

• Ba mươi lệnh cho dấu hiệu đầu tiên thô, nhưng với khoảng tin cậy khoảng cộng trừ năm mươi phần trăm — expectancy tính được là 0.3R có thể thực sự là bất kỳ giá trị nào từ 0.15R đến 0.45R.
• Một trăm lệnh tạo thành nền tảng vững chắc đầu tiên để suy luận. Khoảng tin cậy thu hẹp xuống khoảng cộng trừ hai mươi phần trăm.
• Năm trăm lệnh siết khoảng tin cậy xuống khoảng cộng trừ tám phần trăm — cỡ mẫu mà các trader chuyên nghiệp dùng để đưa ra quyết định chiến lược về việc tăng vốn.
• Một nghìn lệnh trở lên giảm biên độ sai số xuống khoảng cộng trừ năm phần trăm — cho phép so sánh các chiến lược với độ chính xác cao.

Hệ quả thực tế rất rõ ràng. Đừng bao giờ tăng cỡ lệnh hoặc bổ sung vốn mới vào chiến lược mà bạn đã tính expectancy từ ít hơn một trăm lệnh. Trader mới liên tục rơi vào bẫy này: sau mười lệnh thắng liên tiếp họ tăng đòn bẩy (leverage), chuyển từ tài khoản demo sang tài khoản thật, thêm vốn và sau đó mất tất cả trong chuỗi thua lỗ đầu tiên nghiêm trọng. Khung quản lý rủi ro tổng thể được trình bày trong phần quản lý rủi ro cơ bản của portal.

Bước tiếp theo của bạn

Lý thuyết đã rõ ràng, nhưng giá trị thực sự chỉ xuất hiện khi bạn chuyển nó vào nhật ký giao dịch của chính mình. Dưới đây là bốn bước cụ thể đáng thực hiện trong tuần tới, để chuyển từ câu hỏi "liệu chiến lược của tôi có thực sự sinh lời?" sang câu trả lời bằng số biểu diễn theo R-multiple.

1. Mở nhật ký giao dịch của bạn và chọn một trăm lệnh đã đóng gần nhất. Nếu bạn có ít hơn số đó, kết luận đầu tiên đã có rồi: bạn chưa thu thập đủ dữ liệu để đánh giá bất cứ điều gì. Đếm cẩn thận bốn con số — bao nhiêu lệnh thắng, bao nhiêu lệnh thua, lợi nhuận trung bình từ lệnh thắng là bao nhiêu, thua lỗ trung bình từ lệnh thua là bao nhiêu — rồi thế thẳng vào công thức.
2. Chuyển đổi kết quả sang R-multiple. Cộng tổng số tiền rủi ro trên mỗi lệnh, chia cho số lệnh để có giá trị trung bình của một R trong giai đoạn đó. Sau đó biểu diễn lợi nhuận trung bình và thua lỗ trung bình theo R thay vì theo euro, và tính lại expectancy theo đơn vị đó. Con số theo R có thể so sánh được qua các tài khoản và các giai đoạn thời gian theo cách mà con số bằng tiền không thể làm được.
3. So sánh kết quả với các ngưỡng trên và đưa ra một quyết định cụ thể. Nếu expectancy dưới không, hãy dừng giao dịch thật và quay lại tài khoản demo hoặc kiểm thử ngược (backtesting) trên dữ liệu lịch sử. Nếu nằm trong khoảng từ không đến 0.1R, hãy tập trung cải thiện lựa chọn setup hoặc giảm tần suất thay vì tăng cỡ lệnh. Chỉ khi expectancy vượt 0.3R bạn mới nên thận trọng cân nhắc việc tăng vốn.
4. Thêm nhắc nhở cố định vào nhật ký giao dịch để tính lại expectancy mỗi năm mươi lệnh. Chế độ thị trường thay đổi đủ để một con số tính được một lần mất đi ý nghĩa trong vài tháng. Tính lại thường xuyên giúp bạn phát hiện sớm thời điểm một chiến lược ngừng hoạt động trong điều kiện mới, trước khi chuỗi thua lỗ ăn mòn phần đáng kể vốn của bạn. Lưu ý: tại Việt Nam, giao dịch ngoại hối/CFD qua broker nước ngoài không được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cấp phép — điều này tiềm ẩn rủi ro pháp lý và tài chính đáng kể; hãy tìm hiểu kỹ quy định hiện hành trước khi bỏ vốn thực.

Đọc thêm: nguyên tắc quản lý rủi ro cơ bản — khung hệ thống mà expectancy là một phần trong đó; thống kê giao dịch trong thực tế — những chỉ số nào nên được tính lại cùng với expectancy.