USD/CHF — franc Thụy Sĩ là tài sản trú ẩn an toàn

Thứ Năm, ngày 15 tháng 1 năm 2015, 10:30 giờ Zurich. Trong vòng chưa đầy năm phút, EUR/CHF sụt từ 1.2000 xuống 0.8500 — mức giảm gần 30%. Hàng nghìn nhà giao dịch trên toàn thế giới, trong đó có nhiều người đang nắm vị thế mua EUR/CHF với đòn bẩy cao, nhận ra rằng lệnh cắt lỗ (stop loss) của họ không có tác dụng gì khi thị trường rơi thẳng qua mức giá đặt lệnh. Bài viết này giải thích USD/CHF là gì, tại sao đồng franc Thụy Sĩ (CHF) là tài sản trú ẩn an toàn cổ điển, cách Ngân hàng Quốc gia Thụy Sĩ (SNB) can thiệp thị trường, và ngày 15 tháng 1 năm 2015 để lại bài học gì cho bất kỳ ai muốn giao dịch cặp tiền này.

USD/CHF là gì và tại sao franc Thụy Sĩ là tài sản trú ẩn cổ điển

Trong ngôn ngữ thị trường, "tài sản trú ẩn an toàn" (safe haven) là tài sản tăng giá trong các giai đoạn tránh rủi ro. Bộ tứ tài sản trú ẩn cổ điển gồm: đô la Mỹ, vàng, yen Nhật và franc Thụy Sĩ. Mỗi loại có nguồn gốc địa vị khác nhau. Đô la là đồng tiền dự trữ toàn cầu và phương tiện thanh toán trong thương mại hàng hóa. Vàng là hàng rào trực tiếp chống lại sự mất giá của tiền pháp định. Yen gắn liền với dòng vốn hồi hương của tiết kiệm Nhật trong các đợt hoảng loạn. Còn franc Thụy Sĩ nợ địa vị này vào hai thế kỷ trung lập chính trị nhất quán và chính sách ngân hàng trung ương thận trọng.

Thụy Sĩ duy trì trung lập chính thức kể từ Đại hội Vienna năm 1815 — qua hai cuộc chiến thế giới, Chiến tranh Lạnh, các xung đột Balkan và khủng hoảng Trung Đông. Điều đó có nghĩa là franc không mang phần bù rủi ro địa chính trị mà bất kỳ đồng tiền nào của quốc gia xung đột hay thành viên liên minh quân sự đều phải gánh. Lịch sử dài đó thể hiện qua một con số đơn giản: trong năm cuộc khủng hoảng lớn nhất hai mươi năm qua — sụp đổ Lehman tháng 9 năm 2008, khủng hoảng eurozone tháng 8 năm 2011, dỡ bỏ peg tháng 1 năm 2015 (nghịch lý), đại dịch tháng 3 năm 2020, và Nga xâm lược Ukraine tháng 2 năm 2022 — franc đều tăng giá so với hầu hết các đồng tiền lớn trong tuần đầu tiên của sự kiện. Mức tăng trung bình của CHF trong bảy ngày đầu hoảng loạn là khoảng 4 đến 8% so với euro.

USD/CHF qua các con số — những gì nhà giao dịch cần biết

Về khối lượng, USD/CHF nhỏ hơn EUR/USD, USD/JPY và GBP/USD, nhưng vẫn nằm chắc trong nhóm majors. Khảo sát BIS năm 2022 xếp cặp này chiếm khoảng 5.2% doanh thu toàn cầu — tương đương khối lượng danh nghĩa hàng ngày khoảng 365 tỷ đô la. Spread (chênh lệch giá) bán lẻ tại nhà môi giới (broker) được quản lý cấp trung (Saxo Bank, IG, Swissquote, XTB) thường nằm trong khoảng 0.5–1.5 pip trong giờ châu Âu và Mỹ. Trong giờ châu Á, spread nới rộng lên 2–4 pip, còn gap cuối tuần từ thứ Sáu sang thứ Hai thường từ 15–30 pip sau các tin tức quan trọng.

Tương quan −0.95 với EUR/USD thường gây nhầm lẫn cho người mới. Con số này gợi ý hai cặp gần như giống hệt nhau với dấu ngược lại, khiến nhiều người bỏ qua việc phân tích riêng USD/CHF. Trên thực tế, khoảng cách 5% đó bao gồm mọi thời điểm franc di chuyển theo cơ chế riêng của mình — tức là mọi thứ liên quan đến SNB và dòng vốn trú ẩn. Nhà giao dịch nào xem USD/CHF thuần túy như tấm gương của EUR/USD đang bỏ qua chính điều làm cặp này khác biệt.

SNB và thiết kế khác thường của chính sách tiền tệ Thụy Sĩ

Ngân hàng Quốc gia Thụy Sĩ (SNB) là tổ chức đặc biệt theo tiêu chuẩn ngân hàng trung ương lớn vì ba lý do. Thứ nhất, nhiệm vụ của SNB bao gồm ổn định giá cả có tính đến tình hình kinh tế, nhưng trong thực tế SNB trong nhiều thập kỷ đặt tỷ giá hối đoái làm ưu tiên hàng đầu — đây là điều bất thường so với các ngân hàng trung ương G7. Với nền kinh tế nhỏ mở với xuất khẩu chiếm hơn 70% GDP, mức franc ảnh hưởng lớn hơn rất nhiều so với hầu hết ngân hàng trung ương. Thứ hai, SNB là một trong hai ngân hàng trung ương duy nhất trên thế giới (cùng Ngân hàng Nhật Bản) có bảng cân đối kế toán vượt 90% GDP quốc gia — công cụ đạt được quy mô đó là nhiều năm mua tài sản nước ngoài bằng franc mới in. Thứ ba, SNB được niêm yết một phần trên Sở giao dịch chứng khoán Thụy Sĩ (SIX, mã SNBN) — cổ đông là các bang, ngân hàng bang và nhà đầu tư tư nhân. Cấu trúc sở hữu này là duy nhất trong số các ngân hàng trung ương của các nền kinh tế lớn.

Ba cơ chế can thiệp luôn sẵn có và được sử dụng thường xuyên. Thứ nhất, mua tài sản nước ngoài: SNB in franc để mua trái phiếu chính phủ (chủ yếu Mỹ và Đức) và cổ phiếu các công ty toàn cầu. Danh mục SNB bao gồm cổ phần Apple, Microsoft, Alphabet và Amazon trị giá hàng chục tỷ đô la mỗi cổ phần. Bảng cân đối kế toán của ngân hàng vượt 700 tỷ franc vào cuối năm 2024 — hơn 90% GDP Thụy Sĩ hàng năm. Cơ chế thứ hai là lãi suất trả cho tiền gửi của ngân hàng thương mại tại SNB — từ năm 2014 đến 2022 ở mức −0.75%, thấp nhất trong các ngân hàng trung ương phát triển. Lãi suất âm ngăn các tổ chức tài chính nước ngoài giữ thặng dư bằng franc. Cơ chế thứ ba là can thiệp bằng lời nói trong đánh giá chính sách tiền tệ hàng quý — được gọi là báo cáo tiền gửi không kỳ hạn, công bố bốn lần mỗi năm vào tháng 3, 6, 9 và 12.

Tháng 9 năm 2011 — sự ra đời của mức sàn EUR/CHF

Để hiểu kịch tính của ngày 15 tháng 1 năm 2015, bạn cần nhìn lại ba năm rưỡi trước đó. Đến tháng 8 năm 2011, khủng hoảng eurozone đang ở đỉnh điểm — Hy Lạp bên bờ vực phá sản, Standard & Poor's vừa tước xếp hạng AAA của Mỹ, chỉ số sợ hãi VIX trên thị trường Mỹ nhảy từ 18 lên 48 điểm trong ba tuần. Dòng vốn toàn cầu chạy vào các tài sản trú ẩn. EUR/CHF rơi từ 1.4000 vào tháng 2 năm 2011 xuống 1.0070 vào những ngày đầu tháng 8 — gần 30% trong sáu tháng. Xuất khẩu Thụy Sĩ, chỗ dựa của hơn hai triệu việc làm, mất sức cạnh tranh với tốc độ đáng lo ngại.

Ngày 6 tháng 9 năm 2011, SNB công bố trong thông cáo khẩn cấp mức sàn EUR/CHF tại 1.2000. Nguyên văn: "SNB sẽ thực thi mức tỷ giá tối thiểu này với quyết tâm tối đa và sẵn sàng mua ngoại tệ với số lượng không giới hạn." Phản ứng thị trường tức thì — EUR/CHF bật từ 1.1100 lên 1.2050 trong ba giờ. Trong ba năm rưỡi tiếp theo, SNB thực sự bảo vệ ranh giới đó. Bảng cân đối kế toán ngân hàng phình từ 200 tỷ franc tháng 8 năm 2011 lên hơn 500 tỷ franc cuối năm 2014 — tăng gấp đôi rưỡi trong ba năm. SNB in franc, đổi sang euro, rồi triển khai euro vào tài sản euro, chủ yếu là trái phiếu chính phủ Đức.

Chiến lược bị chỉ trích từ cả hai phía. Các nhà kinh tế Thụy Sĩ bảo thủ cảnh báo rằng việc bảng cân đối phình to sẽ khiến SNB chịu thua lỗ hối đoái khi bình thường hóa. Từ phía ngược lại, các nhà sản xuất xuất khẩu muốn hạ sàn xuống dưới 1.2000 vì cho rằng ngay cả mức đó cũng còn quá mạnh. SNB nhất quán bác bỏ cả hai — trong ba năm rưỡi, mọi thông cáo quý đều lặp lại cùng một công thức: mức tỷ giá tối thiểu sẽ được bảo vệ "với quyết tâm tối đa."

15 tháng 1 năm 2015 — năm phút thay đổi thị trường ngoại hối

Tối ngày 14 tháng 1 năm 2015, hội đồng SNB họp kín. Quyết định họ đưa ra được giữ bí mật hoàn toàn đến sáng hôm sau — không rò rỉ, không gợi ý trước. Sáng thứ Năm 15 tháng 1 lúc 10:30 giờ Zurich (16:30 giờ Việt Nam / ICT), SNB công bố thông cáo: mức tỷ giá tối thiểu EUR/CHF bị xóa bỏ ngay lập tức. Đồng thời, lãi suất tiền gửi ngân hàng thương mại giảm từ −0.25% xuống −0.75%. Chủ tịch Thomas Jordan bình luận: "Mức tỷ giá tối thiểu đã hoàn thành vai trò của nó trong giai đoạn bất ổn đặc biệt và không còn phù hợp với chính sách tiền tệ Thụy Sĩ nữa."

Phản ứng thị trường là tàn khốc. Trong chín mươi giây đầu tiên, EUR/CHF rơi từ 1.2000 xuống 0.9800. Trong ba phút tiếp theo đạt 0.8500 — giảm 30% trong năm phút. USD/CHF rơi từ 1.0210 xuống 0.7470 trong cùng khoảng thời gian, giảm hơn 27%. Các hệ thống thuật toán của nhà tạo lập thị trường (market maker), được lập trình để bảo vệ mức giá những tháng gần đây, tạo ra lỗi thực thi thảm khốc. Các broker bán lẻ không thể thực thi lệnh cắt lỗ qua khoảng trống thanh khoản — khoảng cách giá giữa lần in cuối cùng ở 1.2000 và lần in tiếp theo ở 0.9800 có nghĩa là các lệnh dừng đặt trong vùng 1.1985–1.1990 sẽ không bao giờ được khớp ở mức đó.

"Mức tỷ giá tối thiểu đã hoàn thành vai trò của nó trong giai đoạn bất ổn đặc biệt và không còn phù hợp với chính sách tiền tệ Thụy Sĩ. Bảng cân đối của SNB không thể tăng mãi — đến một thời điểm, chi phí bảo vệ tỷ giá vượt quá lợi ích của sự bảo vệ đó." — Thomas Jordan, Chủ tịch Ngân hàng Quốc gia Thụy Sĩ, họp báo ngày 15 tháng 1 năm 2015

Hậu quả năm 2015 — broker phá sản và bài học cho nhà giao dịch bán lẻ

Trong vòng hai mươi bốn giờ sau thông báo SNB, ít nhất mười hai broker bán lẻ ở nhiều quốc gia tuyên bố phá sản hoặc báo cáo căng thẳng thanh khoản nghiêm trọng. FXCM — một trong những broker lớn nhất thế giới, niêm yết trên NYSE với mã FXCM — thông báo khách hàng nợ công ty 225 triệu đô la và bản thân công ty không đáp ứng được yêu cầu vốn tối thiểu của SEC. Để cứu FXCM phải có khoản vay khẩn cấp 300 triệu đô la từ Leucadia National Corporation với lãi suất 10% mỗi năm — khoản vay mà FXCM không bao giờ trả đủ, và công ty bị CFTC buộc rời thị trường Mỹ năm 2017. Alpari UK, được FCA quản lý, nộp đơn phá sản. Excel Markets tại New Zealand thông báo đóng cửa. Saxo Bank theo đuổi một số khách hàng qua tòa án để thu hồi tiền — nhiều tài khoản bán lẻ rơi vào số dư âm dù có điều khoản bảo vệ số dư âm chính thức.

Bài học cho nhà giao dịch bán lẻ rõ ràng và cụ thể. Thứ nhất: bảo vệ số dư âm trong điều khoản broker có thể, trong các sự kiện cực đoan, trở thành lời hứa mà broker không thể thực hiện — vì chính broker đó phá sản. Thứ hai: lệnh cắt lỗ không bảo vệ được trước gap giá — nó chỉ bảo vệ trước mức giá biến động không vượt qua spread. Trong khoảng năm phút của ngày 15 tháng 1 năm 2015, lệnh cắt lỗ đơn giản là vô hiệu. Thứ ba: đòn bẩy (leverage) cho phép bạn kiếm nhiều hơn trong điều kiện bình thường sẽ cho phép bạn mất nhiều hơn vốn nạp trong điều kiện sốc. Thứ tư, và có lẽ quan trọng nhất: ngân hàng trung ương có thể bất kỳ lúc nào đảo ngược chính sách mà họ còn đang chính thức bảo vệ tuần trước.

Lưu ý về bối cảnh pháp lý tại Việt Nam: giao dịch ngoại hối/CFD bán lẻ thông qua các broker nước ngoài không được cấp phép cho nhà đầu tư cá nhân theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN). Giao dịch qua broker nước ngoài không có giấy phép của NHNN tiềm ẩn rủi ro pháp lý và tài chính đáng kể. Bài viết này mang tính giáo dục; đây không phải lời khuyên đầu tư.

USD/CHF ngày nay — khi nào nên giao dịch và khi nào nên đứng ngoài

Sau cú sốc năm 2015, USD/CHF dần trở lại nhịp giao dịch bình thường, nhưng tính cách của cặp này đã thay đổi. Biến động hàng ngày nay cao hơn đôi chút so với giai đoạn peg, và các bên tham gia thị trường xử lý tín hiệu SNB thận trọng hơn nhiều. Hướng dẫn thực tế cho nhà giao dịch muốn giao dịch cặp này tóm gọn trong bốn quy tắc. Thứ nhất: theo dõi lịch SNB — bốn thông cáo quý (tháng 3, 6, 9, 12) là những thời điểm duy nhất có kế hoạch để thay đổi chính sách công khai, nhưng lịch sử cho thấy ngân hàng có thể hành động ngoài lịch đó.

Quy tắc thứ hai: tránh vị thế lớn qua cuối tuần, đặc biệt khi có sự kiện địa chính trị hoặc kinh tế vĩ mô lớn vào chiều thứ Sáu. Gap cuối tuần trên USD/CHF thường rộng hơn EUR/USD hay USD/JPY — mười đến ba mươi pip trong thời kỳ yên tĩnh, lên đến một trăm pip sau các sự kiện lớn. Thứ ba: dùng tương quan với EUR/USD như công cụ phân tích, không phải tín hiệu sao chép — khi cả hai cặp di chuyển theo kỳ vọng nghịch chiều (−0.95), tín hiệu mạnh; khi tương quan tạm thời phá vỡ, đó là dấu hiệu franc đang di chuyển theo cơ chế riêng và bạn cần tìm nguyên nhân từ các yếu tố đặc thù CHF. Bạn có thể tham khảo thêm về phân tích cơ bản trong Forex để hiểu cách đọc tín hiệu từ ngân hàng trung ương.

Quy tắc thứ tư: tôn trọng các mức kỹ thuật quanh các vùng can thiệp lịch sử của SNB. Vùng 0.9000–0.9200 trên USD/CHF từng nhiều năm là tiền tuyến bảo vệ franc khỏi tăng quá mức; mọi tiếp cận vùng đó đều đòi hỏi chú ý cao đến thông cáo ngân hàng. Vùng 1.0500–1.0700 ngược lại là nơi franc bị xem là yếu quá mức — lịch sử cho thấy SNB không hỗ trợ đồng tiền trong vùng đó. Bạn có thể tìm hiểu thêm về các cặp tiền tệ chính trên Forex để đặt USD/CHF vào bối cảnh rộng hơn của thị trường.

Bước tiếp theo: ba điều cần làm trước khi giao dịch USD/CHF

Franc Thụy Sĩ (CHF) như tài sản trú ẩn là công cụ mang tính hai mặt. Một mặt — đây là một trong những đồng tiền dễ đoán nhất trên thế giới, neo vào các nền tảng kinh tế vĩ mô vững chắc nhất trong các nền kinh tế phát triển. Lạm phát thấp, nợ công thấp, trung lập chính trị lâu dài, ngân hàng trung ương thận trọng và có năng lực. Mặt khác — đây là đồng tiền mà ngân hàng trung ương của nó có thể, trong năm phút, xóa sổ nhiều tháng vị thế bán lẻ qua một quyết định giữ bí mật hoàn toàn đêm trước. Hai đặc điểm đó không mâu thuẫn — ngược lại, sự thận trọng của SNB là một phần duy trì uy tín dài hạn của franc, nhưng cùng năng lực thể chế để đưa ra các quyết định cứng rắn cũng có nghĩa là rủi ro thiên nga đen ở quy mô bạn không thấy ở Ngân hàng Anh, Ngân hàng Nhật hay Fed.

Về quản lý rủi ro trong giao dịch Forex, sự kiện ngày 15 tháng 1 năm 2015 là minh họa rõ nét nhất cho việc tại sao không thể chỉ dựa vào lệnh cắt lỗ khi gap giá xuất hiện. Đối với nhà giao dịch Việt Nam quan tâm đến cặp này, điều quan trọng là nhớ rằng giao dịch ngoại hối bán lẻ tại Việt Nam chịu sự quản lý của NHNN — nếu bạn sử dụng broker nước ngoài, hãy hiểu rõ các rủi ro pháp lý và tài chính liên quan. Thu nhập từ giao dịch ngoại hối thường được phân loại là thu nhập chịu Thuế Thu nhập Cá nhân (TNCN); hãy tham khảo chuyên gia tư vấn thuế hoặc cơ quan thuế để biết cách xử lý cụ thể theo quy định hiện hành. Đây là thông tin giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư.

1. Đánh dấu lịch bốn thông cáo chính sách tiền tệ hàng quý của SNB (tháng 3, 6, 9, 12) vào lịch giao dịch của bạn. Tránh giữ vị thế lớn qua đêm trong các ngày đó và đặc biệt chú ý đến bất kỳ tín hiệu nào về định giá franc — một câu từ chủ tịch SNB có thể dịch chuyển tỷ giá sáu mươi pip trong ba mươi giây.
2. Trước khi đặt lệnh USD/CHF đầu tiên, hãy kiểm tra kích thước vị thế: tính toán sao cho nếu tỷ giá gap 300 pip đột ngột (như ngày 15 tháng 1 năm 2015), khoản lỗ tối đa không vượt quá 2% vốn tài khoản của bạn. Đòn bẩy (leverage) an toàn cho người mới bắt đầu là không quá năm lần, không phải năm mươi lần.
3. Dành ít nhất sáu tháng theo dõi EUR/USD trước khi chuyển sang USD/CHF như cặp chính. Sau đó khi bắt đầu giao dịch USD/CHF, hãy luôn so sánh chuyển động của nó với EUR/USD: nếu cả hai đi đúng theo tương quan nghịch −0.95 thì tín hiệu xuất phát từ đô la; nếu tương quan phá vỡ thì franc đang di chuyển theo lý do riêng — cần tìm hiểu nguyên nhân từ các thông tin về SNB và dòng vốn trú ẩn.
4. Tìm hiểu về các cặp tiền tệ chính để hiểu vị trí của USD/CHF trong hệ sinh thái Forex rộng hơn, bao gồm cả cách nó tương tác với EUR/USD, USD/JPY và các tài sản trú ẩn khác như vàng và yen.

Đọc thêm: phân tích cơ bản — cách đọc quyết định của các ngân hàng trung ương; EUR/USD — đặc điểm của cặp tiền quan trọng nhất Forex là đối tác nghịch tương quan của USD/CHF.