Mô hình đầu và vai — mô hình đảo chiều xu hướng kinh điển

Mô hình đầu và vai (head and shoulders) gần như là mô hình đảo chiều được nhận ra nhiều nhất trong toàn bộ phân tích kỹ thuật — và đồng thời cũng là một trong những mô hình bị vẽ sai nhiều nhất. Hãy hình dung một xu hướng tăng tạo ra một đỉnh, rút lui, tạo đỉnh cao hơn, rút lui lần nữa, rồi đỉnh thứ ba xuất hiện thấp hơn đỉnh trước. Ba đỉnh đó chính là vai trái, đầu và vai phải. Chừng nào giá còn giữ trên đường nối hai đáy giữa chúng, mô hình chỉ là giả thuyết — tín hiệu chỉ xuất hiện khi đường đó bị phá vỡ.

Mô hình đầu và vai là gì

Đầu và vai là mô hình báo hiệu sự kết thúc của xu hướng tăng và đảo chiều xuống. Nó được xây dựng từ ba đỉnh liên tiếp: đỉnh đầu tiên gọi là vai trái, đỉnh thứ hai và cao nhất là đầu, còn đỉnh thứ ba — vai phải — không còn chạm tới độ cao của đầu nữa. Hai vai nên hình thành ở độ cao tương đương và xấp xỉ đối xứng với nhau. Đường nối hai đáy hình thành sau vai trái và sau đầu được gọi là đường cổ (neckline). Đây là mức quan trọng nhất: chừng nào giá còn bảo vệ trên đường này, xu hướng về mặt kỹ thuật vẫn tiếp tục, và việc phá vỡ xuống dưới mới được tính là xác nhận đảo chiều.

Cũng có phiên bản phản chiếu của mô hình này — đầu và vai ngược (inverse head and shoulders) — kết thúc xu hướng giảm và báo hiệu đà tăng. Ở đây bạn có ba đáy thay vì ba đỉnh: đầu là điểm thấp nhất, và tín hiệu là giá phá vỡ đường cổ lên trên. Toàn bộ logic hoàn toàn giống nhau, chỉ là lật ngược lại.

Cách vẽ đường cổ và xác định mục tiêu

"Mô hình đầu và vai đỉnh là một trong những mô hình đảo chiều đáng tin cậy nhất trong tất cả các mô hình." — Thomas N. Bulkowski, Encyclopedia of Chart Patterns, John Wiley & Sons, 2005

Bạn vẽ đường cổ qua hai đáy phản ứng: đáy hình thành sau vai trái và đáy sau đầu. Đường này hiếm khi hoàn toàn nằm ngang — thường hơi nghiêng lên hoặc xuống, điều đó hoàn toàn bình thường. Điều quan trọng là nó đi qua cả hai đáy một cách rõ ràng, không bị kéo căng để phù hợp với kết luận bạn đã định trước. Đường cổ thực chất là trường hợp cụ thể của phân tích kỹ thuật về hỗ trợ và kháng cự: chừng nào giá còn trên đó, phe mua vẫn đang bảo vệ thị trường.

Mục tiêu được xác định bằng phương pháp đo lường biến động (measured move). Bạn đo chiều cao dọc của mô hình — từ đỉnh của đầu xuống đường cổ — rồi chiếu cùng khoảng cách đó xuống phía dưới từ điểm giá phá vỡ đường cổ. Mức đạt được là mục tiêu gần đúng, tối thiểu của đà giảm. Đây không phải cam kết hay dự báo: đôi khi thị trường không đạt đến đó, đôi khi lại vượt qua với biên độ lớn. Với đầu và vai ngược, bạn làm y hệt như vậy, chỉ chiếu khoảng cách lên trên.

Vai trò của khối lượng giao dịch và kiểm tra lại đường cổ

Khối lượng giao dịch kể ra phần câu chuyện mà hình dạng mô hình một mình không thể hiện được. Trong một cấu trúc lành mạnh điển hình, khối lượng lớn nhất khi vai trái đang hình thành, giảm dần ở đầu, và thường thấp rõ rệt ở vai phải — đây là hình ảnh của phe mua đang dần mất đà. Tuy nhiên, điểm quan trọng nhất là khối lượng tại thời điểm phá vỡ đường cổ: một mức tăng đột biến rõ ràng ở đây củng cố tín hiệu, vì nó cho thấy có nguồn cung thực sự đứng sau đà giảm chứ không phải chỉ là nhiễu thị trường. Cần nhớ rằng thị trường Forex không có khối lượng tập trung như sàn chứng khoán — bạn phải dựa vào khối lượng tick từ nền tảng giao dịch, vốn chỉ là xấp xỉ hoạt động thực tế.

Rất thường xuyên, sau khi phá vỡ, giá leo trở lại đường cổ từ phía dưới để kiểm tra lại — đây được gọi là retest. Đường từng là hỗ trợ giờ đây đóng vai trò kháng cự; nếu giá bị đẩy lùi từ đó và quay đầu xuống, bạn có cơ hội vào lệnh lần thứ hai — thường an toàn hơn, với cắt lỗ (stop loss) chặt hơn. Retest không phải lúc nào cũng xảy ra, nhưng khi nó xảy ra, đó là thời điểm quý giá để xác nhận rằng đảo chiều là thật.

Cách thực hiện thiết lập giao dịch từng bước

Bước 1 — xác nhận bối cảnh và sự hoàn chỉnh của mô hình

Đảm bảo một xu hướng tăng rõ ràng xuất hiện trước đó, vì không có xu hướng thì không có gì để đảo chiều. Chờ cho đến khi cả ba đỉnh đã hình thành và vai phải đã hoàn chỉnh, thấp hơn đầu. Mô hình dễ đánh giá hơn trên khung thời gian từ một giờ trở lên, nơi cấu trúc rõ ràng và tín hiệu ít ngẫu nhiên hơn.

Bước 2 — chờ phá vỡ và vào lệnh

Tín hiệu là một nến đóng cửa dưới đường cổ, không chỉ là bấc nến chạm vào nó. Bạn mở vị thế bán (short) ngay sau khi có nến đóng cửa như vậy, hoặc — thận trọng hơn — chỉ vào lệnh khi có retest đường cổ từ bên dưới. Cách tiếp cận thứ hai cho phép đặt cắt lỗ chặt hơn, nhưng đôi khi thị trường chạy mạnh mà không có retest và cơ hội qua đi.

Bước 3 — đặt cắt lỗ và mục tiêu

Bạn đặt cắt lỗ (stop loss) trên vai phải: một khi giá leo lại vượt đỉnh đó, mô hình bị vô hiệu và không còn lý do để giữ lệnh. Mục tiêu bạn xác định bằng phương pháp measured move, và trong quá trình đó nên bảo vệ lợi nhuận khi giá chạm các mức hỗ trợ tiếp theo.

Khi nào mô hình thất bại

Nói thẳng: không có mô hình nào hoạt động mọi lúc, và đầu và vai có kịch bản thất bại kinh điển của nó. Giá phá vỡ đường cổ xuống dưới, trông rất thuyết phục, một số trader mở vị thế bán — và một lúc sau thị trường quay đầu, leo lại trên đường cổ và vô hiệu hóa toàn bộ mô hình. Đây là cái gọi là phá vỡ giả (false break), và nó có thể biến một thiết lập tưởng chừng an toàn thành thua lỗ. Nghiên cứu của Bulkowski trên hàng nghìn trường hợp cho thấy mô hình đầu và vai đỉnh thất bại khoảng một lần trong số năm lần trước khi đạt mục tiêu đầu tiên. Đó là con số tốt so với nhiều mô hình khác, nhưng vẫn là rủi ro có thực. Chính vì vậy, cắt lỗ phía trên vai phải và chờ nến đóng cửa dưới đường cổ không phải tùy chọn — chúng quyết định liệu một phá vỡ giả sẽ khiến bạn mất ít hay nhiều.

Đầu và vai so với các mô hình đảo chiều khác

Đầu và vai có quan hệ mật thiết với mô hình chiến lược đỉnh đôi và đáy đôi (double top và double bottom) — ở đó bạn có hai đỉnh bằng nhau thay vì ba, nhưng logic của đường cổ và measured move hoàn toàn giống nhau. Điểm chung của tất cả các cấu trúc này là chúng không xuất hiện trong chân không: chúng hoạt động tốt nhất ở cuối một xu hướng trưởng thành và rõ ràng, đó là lý do tại sao việc hiểu bối cảnh rộng hơn về giao dịch theo xu hướng trước khi đi săn đảo chiều là điều xứng đáng. Một mô hình đảo chiều được giao dịch giữa xu hướng mạnh mà không có dấu hiệu kiệt sức là một trong những cách phổ biến nhất để để mất tiền vào tay thị trường. Nếu bạn muốn hệ thống hóa toàn bộ gia đình mô hình biểu đồ, hãy bắt đầu với tổng quan phân tích kỹ thuật và mô hình biểu đồ trên ForexMechanics.com.

Bước tiếp theo để làm quen với mô hình đầu và vai

1. Mở biểu đồ ngày của bất kỳ cặp tiền tệ chính nào và cuộn ngược lại trong năm qua, đánh dấu mọi nơi xu hướng tăng kết thúc — tại mỗi điểm, kiểm tra xem có thể thấy ba đỉnh với đầu cao hơn không, vì bài tập này rèn luyện khả năng phân biệt mô hình thực với những nhịp dao động mà bạn chỉ đang gán tên vai và đầu lên sau đó.
2. Với mỗi ứng viên bạn tìm thấy, kẻ đường cổ qua hai đáy phản ứng và đo chiều cao dọc từ đỉnh đầu đến đường đó, sau đó chiếu cùng khoảng cách xuống dưới từ điểm phá vỡ — để bạn tự tận mắt thấy phương pháp measured move thực sự hoạt động như thế nào.
3. So sánh khối lượng tick tại vai trái, đầu và vai phải, cũng như tại thời điểm phá vỡ — ghi chép lại trong bao nhiêu trường hợp khối lượng thực sự giảm ở vai phải và tăng khi phá vỡ, vì chỉ những con số đó mới cho bạn thấy lý thuyết khớp với thực tế trên thị trường bạn giao dịch đến mức nào.
4. Thay vì nhìn chằm chằm vào biểu đồ hàng giờ, hãy đặt cảnh báo giá ngay dưới đường cổ của một mô hình đang hình thành — khi cảnh báo kích hoạt, bạn bình tĩnh đánh giá xem nến có thực sự đóng cửa dưới đường không và liệu có đáng chờ retest không.
5. Thực hiện ít nhất hai mươi giao dịch trên tài khoản demo chỉ với mô hình đầu và vai, luôn đặt cắt lỗ trên vai phải, và ghi lại kết quả từng lệnh — chỉ khi đạt hiệu quả lặp đi lặp lại trên tài khoản thực hành thì mới xứng đáng chuyển chiến lược này sang vốn thật; lưu ý rằng giao dịch Forex qua các nhà môi giới (broker) nước ngoài không được cấp phép bởi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) tiềm ẩn rủi ro pháp lý và tài chính đáng kể cho nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam.